Ως κάποιος που έχει δουλέψει σε διάφορους οργανισμούς και έχει δει πώς είναι η αγορά από πολλές πλευρές της, ακόμα και τώρα θεωρώ πως δεν έχω βρει αν υπάρχει κάποια μορφή οργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας η οποία να είναι αποτελεσματική, να μπορεί να κάνει scale up και να είναι ανθρωποκεντρική.

Θυμήθηκα μια συνέντευξη παλιά (νομίζω του Βασίλη Σπυρόπουλου, των Σπυριδούλα) όπου αναφερόμενος στην αυτοοργάνωση και την αναρχία έκανε έναν παραλληλισμό μεταξύ των σύγχρονων επιχειρήσεων και του κεντρικού σχεδιασμού της ΕΣΣΔ. Περιέγραφε έτσι την εφαρμογή του σοσιαλισμού (τύπου ΕΣΣΔ) αλλά και του σύγχρονου καπιταλισμού ως μοντέλα οργάνωσης στα οποία η ανθρώπινη ελευθερία και η ατομικότητα καταπιέζονται με διαφορετικούς τρόπους.

Έτσι με έφαγε η περιέργεια και μετά από καιρό είπα να δω σε λίγο μεγαλύτερο βάθος την ΕΣΣΔ και να κάνω μια σύντηξη των δύο σε ένα παράλληλο σύμπαν (με βάση τα κοινά των δύο).

Η ΕΣΣΔ σαν μια Σύγχρονη Επιχείρηση

Το Νοητικό Πείραμα:
Ας θεωρήσουμε λοιπόν τη Σοβιετική Ένωση σαν μια κλειστού τύπου επιχείρηση, την οποία θα αποκαλούμε από εδώ και πέρα ως «κορπο-σόβιετ»!

Ας δούμε λοιπόν τη δομή της ΕΣΣΔ μέσα από τη ματιά κάποιου με Μάστερ Διοίκησης Επιχειρήσεων (MBA).

ΣΣ: Γνωρίζω ότι σε ένα μικρό «αρθράκι», δεν μπορεί να γίνει μια εκτενής ανάλυση της ΕΣΣΔ. Το παρόν είναι μια ελαφριά ανάγνωση του τώρα ως προς την αρχιτεκτονική δομή του τότε, σε σχέση με το δικό μας «καπιταλιστικό» τώρα.

Η Δομή

Ας πάρουμε από την αρχή τη δομή της σύγχρονης επιχείρησης. Θα τολμήσω να κάνω μια σύντηξη της δομής του κλασικού καπιταλιστικού οργανισμού με την αρχιτεκτονική δομή του σοβιετικού μοντέλου.

Ανώτερη Διοίκηση

Το Μετοχικό Πολίτμπιρο

Ουσιαστικά πρόκειται για ένα άτομο ή μια ομάδα στην οποία ανήκει το κορπο-σόβιετ. Το Μετοχικό Πολίτμπιρο θέτει στόχους και αποφασίζει πού θα κατευθυνθεί το κορπο-σόβιετ, σχεδιάζοντας το πλάνο της επιχείρησης.

Η μοναδική τους επιθυμία είναι η μεγιστοποίηση του οφέλους του κορπο-σόβιετ, δηλαδή του κέρδους τους και κατ’ επέκταση της επιρροής και της εξουσίας τους.

Γενικός Γραμματέας

Όλοι από κάτω (η Διευθυντική Νομενκλατούρα και η προλεταριακή κάστα) δουλεύουν μόνο για να ικανοποιηθεί ο οποιοσδήποτε στόχος τεθεί, και ο Γενικός Γραμματέας είναι εκείνος που κατευθύνει το κορπο-σόβιετ και ελέγχει αν όντως επιτυγχάνει τον στόχο του.

Σε πολλές περιπτώσεις ο Γενικός Γραμματέας ανήκει και αυτός στο Μετοχικό Πολίτμπιρο.

Η Διευθυντική Νομενκλατούρα

Εδώ έχουμε να κάνουμε με τους διευθυντάδες, ανώτερους, μεσαίους και δύσμοιρους supervisors που ακόμα νομίζουν πως δεν είναι πλέον απλοί υπάλληλοι. Η εκπαίδευση στον κορπορεϊτισμό ξεκινάει με το «πρέπει να δουλεύω πιο σκληρά» και μια μέρα θα γίνω κι εγώ «μάνατζερ»!

Ο υπάλληλάκος ξέρει ότι ποτέ δεν θα μπορέσει να φτάσει στο Μετοχικό Πολίτμπιρο αλλά μπορεί να έχει την εύνοιά τους, κι έτσι ξεκινάει η αφομοίωσή του, έτσι ώστε από προλετάριος να μπει στον μαγικό κόσμο της Διευθυντικής Νομενκλατούρας.

Η κάστα αυτή θέλει γλείψιμο, κουτσομπολιό, ρουφιανιά και όφις πόλιτικς για να πάει πιο πάνω. Όσο πιο πολύ μεγαλώνει το κορπο-σόβιετ, συνήθως στη Διευθυντική Νομενκλατούρα μπαίνουν κατευθείαν παιδιά και συγγενείς όσων ήδη βρίσκονται μέσα στη Διευθυντική Νομενκλατούρα.

Η Διευθυντική Νομενκλατούρα, με το πέρασμα του χρόνου, σταματά να ενδιαφέρεται για ουσιαστικά αποτελέσματα αλλά κοιτάζει μόνο πώς να δικαιολογεί την αναγκαιότητα της ύπαρξής της, έτσι ώστε να έχει τα οφέλη που έρχονται με τη θέση: το εταιρικό αυτοκινητάκι ή και κινητό, το μπονουσάκι και ίσως και καμιά μετοχή για να νιώθει λίιιιγο πιο κοντά στην κορυφή.

Το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, σε συνδυασμό με την αποστροφή σε οποιαδήποτε αλλαγή που θα μπορούσε να απειλήσει τη θέση ή τα προνόμιά τους, καθιστά την κάστα της νομενκλατούρας τη μεγαλύτερη δύναμη καταστροφής του ίδιου του συστήματος που τους δημιούργησε εξαρχής!

Οι Διευθύνσεις (Υπουργεία)

Κάθε διεύθυνση έχει σαφείς δραστηριότητες έτσι ώστε να γίνεται τμηματοποίηση όλων των διαδικασιών. Όλες οι διευθύνσεις φυσικά έχουν τα αντίστοιχα ανώτερα στελέχη, τα οποία συναποτελούν το Συμβούλιο των Διευθύνσεων. Όπως και να έχει όμως, την τελική απόφαση την έχει πάντα ο Γενικός Γραμματέας του κορπο-σόβιετ.

Η προλεταριακή κάστα

Εδώ μιλάμε για τους εργαζόμενους του κορπο-σόβιετ που εκτελούν την ουσιαστική δουλειά! Είναι οι άνθρωποι που ξέρουν τα καθημερινά προβλήματα και πώς ακριβώς γίνεται μια δουλειά. Είναι οι λιγότερο τυχεροί της ιεραρχίας… Οι απλοί αυτοί «πολίτες» του κορπο-σόβιετ δεν έχουν λόγο στη λήψη αποφάσεων, ούτε καν στον τρόπο με τον οποίο εκτελούν την εργασία τους. Δεν μπορούν να καθορίσουν την πολιτική της εταιρείας, είναι απλώς γρανάζια.

Η εξαιρετική απόδοση ίσως είναι μια ευκαιρία για να μπεις στη Διευθυντική Νομενκλατούρα, αλλά η μη υπακοή οδηγεί στα γκούλαγκ της ανεργίας.

Μερικές σκέψεις

Όλα αυτά μοιάζουν με την κλασική δομή μιας επιχείρησης, με ελαφρώς παραλλαγμένους τους τίτλους. Ωστόσο, αυτά είναι τα κοινά στοιχεία ανάμεσα στη δομή της ΕΣΣΔ και της σύγχρονης επιχείρησης (εκτός από τα γκούλαγκ).

Επιχειρηματικός Φετιχισμός
Το συγκεκριμένο κείμενο έχει γραφτεί κυρίως σαν κριτική στη φετιχοποίηση της σύγχρονης επιχείρησης ως του απόλυτου μέσου οργάνωσης της κοινωνίας, με το «αόρατο χέρι» της αγοράς να δημιουργεί μια ψευδαίσθηση αξιοκρατίας όπου ο δυνατότερος επιβιώνει.

Ο Μύθος της Αποδοτικότητας/Αποτελεσματικότητας

Το παραμύθι πάει ως εξής:

Η επιχείρηση είναι η πιο αποτελεσματική μορφή οργάνωσης της παραγωγής και της εργασίας.

Αυτό όμως είναι πολύ μακριά από την αλήθεια, ας δούμε μερικούς λόγους παρακάτω.
Σύμφωνα με τις αρχές της ελεύθερης αγοράς, η πιο επιτυχημένη επιχείρηση σε έναν κλάδο θα μεγιστοποιήσει τα κέρδη της, κατακλύζοντας την αγορά, ενώ ο ανταγωνισμός θα εκμηδενιστεί. Αυτό θα δημιουργήσει α) μονοπώλια και β) την τάση για μια ολοένα και πιο γραφειοκρατική δομή.

Η θεωρία λέει πως όταν μια επιχείρηση φτάσει σε ένα σημείο όπου ελέγχει μεγάλο μέρος μιας αγοράς, τότε μπορεί να απολαμβάνει τα οφέλη των οικονομιών κλίμακας. Θεωρητικά θα είχαμε τα καλύτερα προϊόντα —δεδομένου ότι η επιχείρηση αυτή έχει «κερδίσει» τον ανταγωνισμό της— και τις καλύτερες τιμές λόγω αυτών των οικονομιών κλίμακας.

Η εμπειρία μας όμως δείχνει το αντίθετο. Όπως και στην ΕΣΣΔ, όσο το μέγεθος ενός κορπο-σόβιετ αυξάνεται, τόσο αυξάνεται και η γραφειοκρατία του. Όσο αυξάνεται η γραφειοκρατία του, τόσο μειώνεται η αποδοτικότητά του, τόσο μειώνεται η ποιότητα της εργασίας της Διευθυντικής Νομενκλατούρας μέχρι να έρθει η στιγμή που θα καταρρεύσει κάτω από το ίδιο της το βάρος. Εδώ βέβαια θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και το γεγονός πως μια μονοπωλιακή επιχείρηση, στερούμενη ανταγωνισμού, δεν έχει κανέναν λόγο να προσφέρει ανταγωνιστικές τιμές ή καλή ποιότητα στις υπηρεσίες και στα προϊόντα της.

Θα έλεγε κανείς ότι από άποψη σχεδιασμού η ΕΣΣΔ ήταν πιο αποτελεσματική, καθώς διέθετε σχεδιασμό σε βάθος πενταετίας και όχι απλώς το μπουστάρισμα της μετοχής για το επόμενο οικονομικό τρίμηνο «και βλέπουμε» —όπως γίνεται σε όλες τις μεγάλες επιχειρήσεις.

Δουλειές του κώλου (και Γραφειοκρατικός Καπιταλισμός)

Ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ στο βιβλίο του «Bullshit Jobs» μας εξηγεί την έννοια των «δουλειών του κώλου» στον σύγχρονο καπιταλισμό. Αυτές οι δουλειές είναι:

• Οι αγγελιοφόροι (flunkies): Υπάρχουν μόνο και μόνο για να κάνουν τους προϊσταμένους τους να φαίνονται σπουδαίοι και να νιώθουν σημαντικοί. Ο ρόλος τους είναι καθαρά διακοσμητικός, για να έχει η Διευθυντική Νομενκλατούρα την «αυλή» της. Παράδειγμα: Ρεσεψιονίστ σε εταιρείες που δεν πατάει ψυχή και δεν χτυπάει ποτέ τηλέφωνο.
• Οι μπράβοι (goons): Άτομα που προσπαθούν επιθετικά να πουλήσουν ή να προωθήσουν πράγματα που κανείς δεν χρειάζεται ούτε θέλει. Αυτές οι δουλειές έχουν έντονο το στοιχείο της επιθετικότητας και συχνά υφίστανται μόνο και μόνο επειδή ο ανταγωνισμός έχει αντίστοιχους «μπράβους» για να προστατεύει τα συμφέροντά του. Παράδειγμα: Εταιρικοί δικηγόροι, τηλεπωλητές σε call centers και λομπίστες.
• Οι μπαλωματάκηδες (duct tapers): Αυτοί που διορθώνουν προβλήματα τα οποία δεν θα έπρεπε καν να υφίστανται. Αν το κορπο-σόβιετ ήταν στοιχειωδώς σωστά οργανωμένο, αυτές οι θέσεις εργασίας απλώς δεν θα υπήρχαν. Παράδειγμα: Υπάλληλοι που μεταφέρουν χειροκίνητα δεδομένα από το ένα Excel στο άλλο, επειδή κανείς δεν μπήκε στον κόπο να γράψει μια απλή φόρμουλα (τύπου VLOOKUP) ή ένα script αυτοματοποίησης.
• Οι κουτακοτσεκαδώροι (box tickers): Θέσεις εργασίας που δημιουργούνται αποκλειστικά για να μπορεί ένα κορπο-σόβιετ να ισχυρίζεται ότι κάνει κάτι που στην πραγματικότητα δεν κάνει. Παράδειγμα: Τμήματα εταιρικής κοινωνικής ευθύνης σε τράπεζες, που χρησιμεύουν μόνο για να βγαίνουν PR φωτογραφίες και να συντάσσονται εκθέσεις περί «βιωσιμότητας».
• Οι επιστάτες (task masters): Άτομα που η δουλειά τους είναι είτε να επιβλέπουν υπαλλήλους που δεν χρειάζονται καμία επίβλεψη για να κάνουν τη δουλειά τους, είτε να εφευρίσκουν καινούργιες δουλειές του κώλου για να απασχολούνται οι άλλοι. Παράδειγμα: «Υπεύθυνοι στρατηγικής» σε πανεπιστήμια, ή μεσαία στελέχη που η μοναδική τους χρησιμότητα είναι να στέλνουν email ζητώντας updates για το status άλλων reports.

Εδώ βλέπουμε ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης μη αποδοτικότητας που πηγάζει από τη δομή των εταιρειών.

Γραφειοκρατία και Τεχνολογία

Η σημερινή επιχείρηση απολαμβάνει το προνόμιο της σύγχρονης τεχνολογίας, των email, της οργάνωσης με τις αποστάσεις να έχουν εκμηδενιστεί. Παρ’ όλα αυτά, η βαριά γραφειοκρατία συνεχίζει να υπάρχει ακόμα και στις πιο προηγμένες τεχνολογικές εταιρείες, όπως η Google.

Αυτό το προνόμιο δεν υπήρχε την εποχή της ΕΣΣΔ, από την ίδρυση έως την κατάρρευση. Μπορούμε μονάχα να φανταστούμε πώς θα ήταν αν υπήρχε η σημερινή αμεσότητα της πληροφορίας την εποχή που γίνονταν οι υπολογισμοί από τη ΓΚΟΣΠΛΑΝ —την Κρατική Επιτροπή Σχεδιασμού.

Βέβαια, η τεχνολογία θα είχε ενισχύσει σε μεγάλο βαθμό τον κεντρικό έλεγχο και την παρακολούθηση των πολιτών με μέσα όπως οι κάμερες, η συγκέντρωση δεδομένων και μεταδεδομένων από τα κινητά μας, και φυσικά η τεχνητή νοημοσύνη (AI) —όπως ακριβώς κάνει σήμερα ο δυτικός καπιταλισμός μέσω εταιρειών όπως η Palantir, η Google και τόσες άλλες που πουλάνε τέτοια συστήματα σε κυβερνήσεις και ιδιωτικές εταιρείες σε όλο τον πλανήτη.

Τέχνες

Εδώ είναι λίγο πιο πολύπλοκη η σύγκριση. Και στις δύο περιπτώσεις έχουμε μια “παρέμβαση” της εκάστοτε εξουσίας πάνω στην ανθρώπινη δημιουργικότητα, με την τέχνη να γίνεται προϊόν που υπηρετεί συγκεκριμένο σκοπό. Στον δυτικό πολιτισμό έχει τη διπλή ιδιότητα του εμπορεύματος για κέρδος αλλά και προπαγάνδας για την επιβεβαίωση της κυρίαρχης ιδεολογίας. Κάτι παρόμοιο υπήρχε και την εποχή της ΕΣΣΔ με την ίδρυση των “Συντεχνιών”. Οι καλλιτέχνες απολάμβαναν τα οφέλη και τα προνόμια που προσέφερε το κράτος εφόσον ακολουθούσαν πάντα τους κανόνες και την κρατικά επιβεβλημένη λογοκρισία.

Θα μπορούσε, βέβαια, κάποιος να αντιπαραβάλει τις εκδιώξεις που υπέστησαν οι καλλιτέχνες στον δυτικό κόσμο —για παράδειγμα κατά τη διάρκεια της ελληνικής χούντας ή τις διώξεις των αριστερών/κομμουνιστών καλλιτεχνών την εποχή του Μακαρθισμού.

Όχι λοιπόν, η σύγχρονη επιχείρηση δεν είναι ούτε βιώσιμη ούτε αποδοτική. Πάντα είτε την κατασπαράζει ο ανταγωνισμός, είτε καταρρέει από το ίδιο της το βάρος. Η από πάνω προς τα κάτω οργάνωση μας δείχνει συνεχώς την αφερεγγυότητα και ανικανότητα τέτοιων συστημάτων να δουλέψουν προς όφελος της κοινωνίας στο σύνολό της.

Κοιτάζω τις δικές μου μέρες μέσα σε αυτό το σύστημα. Τις ώρες που έχασα σε άσκοπα tasks, τα email που έστειλα απλώς για να δικαιολογήσω την παρουσία μου. Ίσως η αλήθεια να υπάρχει σε άλλα συστήματα, συντονισμένα από κάτω προς τα πάνω. Συστήματα που υπηρετούν τις ανάγκες της κοινωνίας, και όχι τα συμφέροντα της εκάστοτε Διευθυντικής Νομενκλατούρας ή των μετόχων.

Στην αναζήτηση λοιπόν για καλύτερους τρόπους να εργαστούμε αλλά και να ζήσουμε. Μήπως λοιπόν η απάντηση είναι κάπου αλλού;

Βιβλιογραφία

• Fainsod, M. (1953). How Russia Is Ruled. Harvard University Press.
• Fitzpatrick, S. (1979). Education and Social Mobility in the Soviet Union, 1921–1934. Cambridge University Press.
• Gorlizki, Y., & Khlevniuk, O. (2020). Substate Dictatorship: Networks, Loyalty, and Institutional Change in the Soviet Union. Yale University Press.
• Graeber, D. (2018). Bullshit Jobs: A Theory. Simon & Schuster.
• Schapiro, L. B. (1970). The Communist Party of the Soviet Union (2nd ed.). Random House.
• Service, R. (2009). The Penguin History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-First Century (3rd ed.). Penguin.
• Suny, R. G. (1993). The Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union. Stanford University Press.
• Voslensky, M. (1984). Nomenklatura: The Soviet Ruling Class. Doubleday.